“Rokson” işi: Ali Məhkəmə qarışıq müqavilənin sərhədlərini necə çəkdi?
Xüsusi texnika, aylıq sabit məbləğ, sürücü-operator, təhvil-təslim aktları və nəhayətdə – xidmət, icarə, yoxsa qarışıq müqavilə sualı. Ali Məhkəmənin bu iş üzrə qərarı məhz bu sualların kəsişməsində formalaşmışdır və praktiki kommersiya münasibətləri üçün kifayət qədər önəmli hüquqi mövqe ortaya qoymuşdur.
1. Müqavilə münasibətlərinin mahiyyəti: xidmət, icarə, yoxsa hər ikisi?
İş üzrə tərəflər “xxxx” ASC (icraçı) və “X1” MMC (sifarişçi) olmuşdur. Onlar 28 oktyabr 2019-cu il tarixli QSZX 236/1019 nömrəli “Xidmət müqaviləsi” bağlamışdır. Müqavilə ilə icraçı sifarişçiyə daşınma, yükləmə, boşaltma, əhəng daşlarının xırdalanması, anbarlaşma və s. xidmətləri göstərməyi, sifarişçi isə bu xidmətlərə görə haqq ödəməyi öhdəsinə götürmüşdür. Xidmət haqları müqaviləyə əlavə olunmuş qiymət cədvəllərinə əsasən müəyyən edilmişdir.
Sonradan tərəflər 22 sentyabr 2020-ci il tarixli 3 nömrəli Əlavə imzalamışdır. Bu Əlavəyə görə:
- 1 ədəd “Rokson” markalı 05-T-387 dövlət qeydiyyat nişanlı texnika üçün
1 ay = 14.000 manat (ƏDV və yanacaq xaric) haqq müəyyən edilmişdir; - İcraçı texnikanın idarə olunması üçün sürücü-operatoru özü təyin etmişdir;
- Sifarişçi sürücü-operatoru gündə 3 dəfə yeməklə təmin etməyi öhdəsinə götürmüşdür.
Beləliklə, təkcə texnika deyil, həm də onunla birlikdə insan resursu – operator da sifarişçinin sərəncamına verilmişdir.
Texnika 2022-ci il 28 fevral tarixli təhvil-təslim aktına əsasən sifarişçidən geri götürülmüşdür. Həmin aktda qeyd olunmuşdur ki, texnika son istifadə tarixi 29 oktyabr 2021-ci il olmaqla, 29.10.2021–28.02.2022 dövründə istifadə edilməmiş, lakin geri də qaytarılmamışdır və son təhvil verildiyi kimi saz vəziyyətdə olmuşdur.
2. İddia tələbi: texnika cavabdehdə qaldı, aylıq 14.000 manat haqq ödənilmədi
İddiaçı ASC məhkəməyə müraciət edərək aşağıdakıları bildirmişdir:
- 3 nömrəli Əlavəyə uyğun olaraq “Rokson” texnikası cavabdehə təhvil verilmişdir;
- 2020-ci ilin oktyabr və noyabr ayları üzrə müəyyən ödənişlər sonradan həyata keçirilmişdir;
- Lakin 2020-ci ilin dekabr, 2021-ci ilin fevral, mart, iyun, iyul, sentyabr, noyabr, dekabr və 2022-ci ilin yanvar ayları üzrə ümumilikdə ƏDV daxil 148.680 manat məbləğində icarə/xidmət haqqı ödənilməmişdir;
- Cavabdeh texnikanın az istifadə edildiyini əsas gətirərək ödənişdən imtina etmiş, göndərilən elektron qaimələri təsdiq etməmişdir;
- Halbuki texnikanın faktiki az istifadə olunması sifarişçini ödəniş öhdəliyindən azad etməməli idi; texnikanın geri qaytarılması üçün iddiaçıya bu barədə rəsmi bildiriş verilməmişdir.
İddiaçı bu əsaslarla 148.680 manat əsas borcun, üstəgəl 400 manat mediasiya xərci və 39 manat dövlət rüsumunun tutulmasını istəmişdir.
3. Birinci instansiya: “7 ay üçün aylıq haqq ödənilməlidir”
Gəncə Kommersiya Məhkəməsi 05.06.2023 tarixli qətnamə ilə iddianı qismən təmin etmişdir:
- 115.640 manat (7 ay × 16.520 manat, ƏDV daxil) borcun tutulmasına;
- 400 manat mediasiya xərci və 39 manat dövlət rüsumunun cavabdehdən alınmasına;
- qalan (33.040 manatlıq) hissədə iddianın rədd edilməsinə qərar vermişdir.
Məhkəmə aşağıdakı məntiqi əsas götürmüşdür:
- Tərəflər arasında xidmət müqaviləsi bağlanmışdır;
- “Rokson” texnikası 3 nömrəli Əlavəyə əsasən cavabdehə təhvil verilmişdir;
- Təhvil-təslim aktından görünmüşdür ki, texnikanın son istifadə müddəti 29.10.2021-dir; bu tarixədək texnika cavabdehin istifadəsində olmuş, həmin tarixdən 28.02.2022-yə qədər istifadə olunmaması ayrıca aktla təsdiq edilmişdir;
- Müqavilə və qiymət razılaşdırma protokolunda ödənişin aylıq sabit məbləğlə müəyyən edildiyi nəzərə alınmışdır;
- Ona görə də texnika cavabdehin sərəncamında olduğu 2020-ci ilin avqust, dekabr, 2021-ci ilin fevral, mart, iyun, iyul, sentyabr ayları üzrə hər ay 14.000 manat (ƏDV daxil 16.520 manat) olmaqla 115.640 manat ödənilməli hesab edilmişdir.
Eyni zamanda məhkəmə texnikanın 29.10.2021-dən sonra faktiki istifadə olunmaması və bu halın tərəflərin aktında öz əksini tapması səbəbilə noyabr 2021 və yanvar 2022 ayları üzrə haqq tələbini əsaslı saymamış və həmin hissədə iddianı təmin etməmişdir.
4. Apellyasiya instansiyası: “bu, icarə deyil, xidmət müqaviləsidir və artıq ödəniş var”
Hər iki tərəf apellyasiya şikayəti vermişdir. İş üzrə aparılmış məhkəmə-mühasibatlıq ekspertizası (08.12.2023 tarixli 9/8644 saylı rəy) mühüm nəticələr ortaya qoymuşdur:
- İddiaçı tərəfindən təqdim edilmiş 16 ədəd elektron qaiməyə əsasən 237.154,21 manat, əlavə təhvil-təslim aktlarına əsasən isə 12.707,66 manat (ƏDV daxil) olmaqla ümumilikdə 249.861,87 manat ödənilməli məbləğ müəyyən edilmişdir;
- Cavabdeh tərəfindən faktiki ödənilmiş məbləğ 290.031,18 manat (ƏDV daxil) olmuşdur;
- Yəni ekspertizaya görə, cavabdeh ümumilikdə göstərilmiş xidmətlərin dəyərindən artıq ödəniş etmişdir;
- Eyni zamanda ekspertiza materiallarında texnikanın 29.10.2021–28.02.2022 dövründə istifadə olunmaması və geri götürülməməsi haqqında aktın mövcud olduğu da göstərilmişdir.
Gəncə Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyası 29.02.2024 tarixli qətnamə ilə:
- İddiaçının apellyasiya şikayətini təmin etməmiş;
- Cavabdehin apellyasiya şikayətini təmin etmiş;
- Birinci instansiya məhkəməsinin iddianın təmin edildiyi hissəsini ləğv etmiş və bu hissədə iddianı rədd etmişdir.
Apellyasiya məhkəməsi müqaviləni təhlil edərək belə nəticəyə gəlmişdir ki:
- Mübahisəli münasibətlər icarə müqaviləsi deyil, podrat elementlərini ehtiva edən xidmət müqaviləsi əsasında yaranmışdır;
- İddiaçının münasibətləri icarə müqaviləsi kimi təqdim etməsi əsassızdır;
- Ekspert rəyinə görə cavabdeh ümumilikdə iddiaçıya görə ödənişləri artıq etmişdir və əlavə borc qalmamışdır.
5. Kassasiya şikayəti: “bu, mahiyyətcə icarə müqaviləsidir”
İddiaçı Ali Məhkəməyə şikayətində bildirmişdir ki:
- Müqavilə mahiyyətcə qarışıq müqavilədir, lakin burada xüsusi texnikanın icarəyə verilməsi ünsürü üstünlük təşkil edir;
- Podrat müqaviləsinə xas smeta, konkret maddiləşmiş məhsul, yeni məmulat yoxdur; texnika sadəcə sifarişçinin sərəncamına verilir, icraçı isə onun sahiblik və istifadə hüququndan məhrum olur;
- Müqavilə bir illik bağlanmış, uzanma nəzərdə tutulmuş, aylıq sabit məbləğ müəyyən edilmişdir; bu, klassik icarə mexanizminə uyğundur;
- Apellyasiya instansiyası qanunu səhv təfsir etmiş və yanlış nəticəyə gəlmişdir.
6. Ali Məhkəmənin mövqeyi: qarışıq müqavilə və iki fərqli dövr
Ali Məhkəmə işə baxarkən əvvəlcə müqavilənin hüquqi təbiətini dəqiqləşdirmişdir.
6.1. Xidmət, podrat və tapşırıq müqaviləsi arasındakı sərhəd
Məhkəmə kollegiyası hüquq nəzəriyyəsinə istinad etməklə qeyd etmişdir ki:
- Podrat müqaviləsində podratçı sifarişçi üçün maddiləşmiş yeni məhsul hazırlamalıdır;
- Xidmət müqaviləsində isə sifarişçi üçün əsas olan işin prosesi və xidmətin göstərilməsidir, konkret maddi nəticə tələb edilmir;
- MM-də xidmət müqaviləsinə dair ayrıca müddəalar olmadığından, məhkəmə təcrübəsində belə müqavilələrə çox zaman tapşırıq müqaviləsi barədə normalar (MM 777) analogiya üzrə tətbiq edilir;
- MM-in 777.1-ci maddəsində “xidmətlərin konkret nəticə əldə olunmasına təminat vermədən icra edilməsi” ifadəsi məhz prosesin ön planda olduğunu göstərmişdir.
Bu izahlarla Ali Məhkəmə apellyasiya instansiyasının müqaviləni “podrat elementli xidmət müqaviləsi” kimi xarakterizə etməsini tam əsaslı hesab etməmişdir.
6.2. İcarə elementləri və fərdi texnika
Digər tərəfdən, Ali Məhkəmə MM-in 675 və 700-ci maddələrini xatırlatmışdır:
- Əmlak kirayəsi və icarə üzrə kirayəyə verən əşyanı kirayəçinin istifadəsinə verməli, kirayəçi isə kirayə haqqı ödəməlidir;
- İcarədə xüsusilə fərdi əlamətlərlə müəyyən edilən əmlak – yəni konkret marka, model, dövlət qeydiyyat nişanı və s. – müstəsna rol oynayır;
- Əgər texnika təhvil-təslim aktı ilə sifarişçiyə verilir, sonradan yenə aktla geri alınır və bu müddət ərzində sifarişçinin sərəncamında qalırsa, bu münasibət icarə elementini daşıyır.
Ali Məhkəmə qeyd etmişdir ki:
“Fərdi əlamətlərlə müəyyən olunan texnika təhvil-təslim aktı ilə istifadəyə təqdim edilərək istifadədən geri alınırsa və aradakı bütün müddət ərzində sifarişçidə qalırsa, bu element müqaviləni icarə müqaviləsi kimi dəyərləndirməyə imkan verir.”
6.3. Qarışıq müqavilə nəticəsi
Məhkəmə kollegiyası gəlib bu nəticəni çıxarmışdır ki:
- Mübahisəli müqavilə təmiz icarə də deyil, təmiz xidmət də deyil;
- Müqavilə özündə həm icarə, həm də xidmət/tapşırıq müqavilələrinin ayrı-ayrı elementlərini ehtiva edən qarışıq müqavilədir (MM 390.4);
- Qarışıq müqavilələr təfsir edilərkən icranın mahiyyətinə daha yaxın olan müqavilə normaları tətbiq edilməlidir (MM 404.5);
- Bu işdə isə hansı ünsürün tam üstünlük təşkil etdiyini dəqiq demək mümkün olmamışdır, buna görə də həm icarə, həm də xidmət/tapşırıq normaları işin konkret hallarına uyğun paralel şəkildə nəzərə alınmalı idi.
Apellyasiya instansiyası yalnız “xidmət” komponentinə fokuslandığı üçün Ali Məhkəmə bunu maddi hüququn tətbiqində səhv kimi qiymətləndirmişdir.
7. İki dövr, iki hüquqi nəticə
Ali Məhkəmə faktiki vəziyyəti iki hissəyə bölmüşdür:
- 29.10.2021-dək olan dövr
- Texnika cavabdehin istifadəsində olmuşdur;
- Təhvil-təslim aktları və müqavilə əlavələri bu dövrdə faktiki xidmət göstərildiyini təsdiq etmişdir;
- Qiymət razılaşdırma protokoluna görə bu xidmətə görə hər ay 14.000 manat (ƏDV daxil 16.520 manat) nəzərdə tutulmuşdur;
- Ali Məhkəmə bu dövrdə 7 ay üçün hesablanmış 115.640 manatlıq tələbin prinsip etibarilə haqlı ola biləcəyini qəbul etmişdir.
- 29.10.2021–28.02.2022 dövrü
- Tərəflərin birgə imzaladığı aktda texnikanın bu müddətdə istifadə olunmadığı açıq şəkildə qeyd edilmişdir;
- Ali Məhkəmə qeyd etmişdir ki, əgər texnikanın istifadə edilməməsi və xidmət göstərilməməsi tərəflər tərəfindən xüsusi qaydada sənədləşdirilmişdirsə, bu dövr üçün icarə/xidmət haqqı tələb edilməsinin hüquqi əsası qalmamışdır;
- Buna görə də apellyasiya instansiyasının noyabr 2021 və yanvar 2022 üzrə haqq tələbini rədd etməsi qanuni hesab edilmişdir.
Beləliklə, Ali Məhkəmə:
- Bir tərəfdən – 2021-ci ilin 29 oktyabrına qədər olan dövr üzrə iddiaçının haqq tələbini tanımışdır;
- Digər tərəfdən – bu tarixdən sonrakı dövr üzrə apellyasiya məhkəməsinin “haqq düşmür” mövqeyini də düzgün saymışdır.
8. Ekspert rəyinə münasibət və işin geri qaytarılması
Ali Məhkəmə həmçinin məhkəmə-mühasibatlıq ekspertizasının nəticələrinə diqqət yetirmişdir. Ekspert rəyində göstərilmişdir ki:
- İddiaçıya ümumilikdə 249.861,87 manat ödənilməli olduğu halda;
- Cavabdeh faktiki olaraq 290.031,18 manat (ƏDV daxil) ödəniş etmişdir.
Bu isə o demək olmuşdur ki, tərəflər arasındakı bütün ödənişlər tam və düzgün şəkildə nəzərə alınmadan borcun məbləği barədə yekun nəticəyə gəlmək mümkün deyildir. Ali Məhkəmə bu səbəbdən:
- Gəncə Apellyasiya Məhkəməsinin 29.02.2024 tarixli qərarını mübahisələndirilən hissədə qismən ləğv etmişdir;
- İşi həmin hissədə yenidən baxılmaq üçün apellyasiya instansiyasına qaytarmışdır;
- Apellyasiya məhkəməsinə göstəriş vermişdir ki, yeni baxış zamanı:
- bütün faktiki ödənişləri nəzərə almalı;
- qarışıq müqavilənin həm icarə, həm də xidmət elementlərini birgə qiymətləndirməli;
- iddiaçıya real olaraq hansı məbləğdə borcun qaldığını dəqiq müəyyən etməlidir.
9. Praktiki nəticə: bu qərar nə üçün əhəmiyyətli oldu?
Bu iş üzrə Ali Məhkəmə qərarı bir neçə mühüm praktik tezisi formalaşdırmışdır:
- Müqavilənin adı yox, məzmunu həlledici oldu
Müqavilə “xidmət müqaviləsi” adlandırılmışdır, lakin məzmununda icarə elementləri də mövcud olmuşdur. Ali Məhkəmə forma deyil, məzmunu əsas götürmüşdür. - Xüsusi texnika + operator → çox zaman qarışıq müqavilədir
Texnika fərdi əlamətlərlə müəyyən edilmiş və təhvil-təslim aktı ilə verilib geri qaytarılmışdır – bu, icarə ünsürüdür. Operatorun əməkhaqqının icraçı tərəfindən ödənilməsi və aylıq aktlarla xidmətin sənədləşdirilməsi isə xidmət/tapşırıq elementini gücləndirmişdir. Bu kombinasiyanın qarışıq müqavilə kimi qiymətləndirilməsi praktik presedent kimi önəmli olmuşdur. - İstifadə olunmayan dövrə görə “mexaniki aylıq haqq” yanaşması rədd edilmişdir
Tərəflər texnikanın istifadə olunmadığı dövrü ayrıca aktla qeyd etmişdirsə, bu dövr üçün avtomatik aylıq haqq tələb edilməsi, xüsusilə qarışıq müqavilələrdə, əsaslı sayılmamışdır. - Təhvil-təslim aktlarının məzmunu gələcək mübahisələr üçün həlledici olmuşdur
Texnikanın son istifadə tarixi və istifadə olunmayan dövrün aktla rəsmiləşdirilməsi sonradan məhkəmə tərəfindən əsas sübut kimi qəbul edilmişdir. Bu, praktikdə aktların “şablon” kimi yox, çox ciddi hüquqi nəticəli sənəd kimi tərtib edilməli olduğunu göstərmişdir.
Nəticə etibarilə, Ali Məhkəmə bu işdə təkcə konkret 148.680 manatlıq mübahisəni deyil, icarə–xidmət balansı, qarışıq müqavilələr və faktiki istifadə–aylıq haqq üçbucağında mühüm hüquqi mövqe formalaşdırmışdır. Bu qərar xüsusi texnika, avadanlıq, maşın-mexanizm üzrə uzunmüddətli xidmət/icarə layihələrində çalışan hüquqşünaslar üçün ciddi istinad mənbəyi kimi çıxış etmişdir.
