1. İşin faktiki halları
İşin mahiyyəti sığorta ödənişi ilə bağlı kommersiya mübahisəsinə dair olmuşdur.
İddiaçı ASC-nin mülkiyyətində olan “Ford Fiesta” markalı, PZ dövlət qeydiyyat nişanlı minik avtomobil 2016-cı ilin iyul ayında Novxanı yolunda baş vermiş yol-nəqliyyat hadisəsində ciddi zədələnmişdir.
Avtomobil lizinq müqaviləsi əsasında başqa şəxsə – X2-yə müvəqqəti sahiblik və istifadə üçün verilmişdir. Həmin şəxs tərəfindən idarə edilən avtomobil Hyundai Santafe markalı nəqliyyat vasitəsi ilə toqquşmuşdur.
Yol Polisi tərəfindən tərtib edilmiş protokolda sürücü Q.Məmmədova İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 327.2-ci maddəsinə əsasən 60 manat məbləğində cərimə olunmuşdur.
İddiaçı ASC-nin avtomobili “xxxx” ASC-də KASKO sığorta şəhadətnaməsi (№ Mİ-008819) ilə 10.000 manat məbləğində, 500 manat azadolma şərti ilə sığortalanmışdır. Qəza baş verdikdən sonra iddiaçı sığorta şirkətindən 14.260 manat zərərin ödənilməsini tələb etmişdir.
Lakin “xxxx” ASC sığorta ödənişindən imtina etmişdir, əsas gətirərək ki, hadisə sürücünün yol hərəkəti qaydalarını kobud şəkildə pozması (əks istiqamətə keçməsi) nəticəsində baş vermiş və bu, sığorta hadisəsi hesab olunmur.
2. İddiaçının mövqeyi
İddiaçı ASC bəyan etmişdir ki, qəza zamanı sürücü “üfüqi nişanlama xətlərini pozmadan”, yəni icazə verilən yerdə sola dönmək istəyərkən ehtiyatsızlıqla məsafəni düzgün hesablamamış və bu səbəbdən toqquşma baş vermişdir.
Bu baxımdan, hadisə qəsdən və ya kobud pozuntu nəticəsində deyil, ehtiyatsızlıqdan baş verdiyinə görə sığorta hadisəsi hesab edilməlidir.
Sığorta şirkətinin ödənişdən imtinası əsassız və vicdansız hesab edilmişdir.
3. Məhkəmə instansiyalarının qərarları
- Birinci instansiya (2 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsi)
2019-cu il 27 fevral tarixli qərarı ilə iddia təmin edilməmişdir.
Məhkəmə bildirmişdir ki, hadisə sürücünün əks istiqamətli zolağa çıxması nəticəsində baş verdiyindən, bu hal sığorta müqaviləsinin 18.2-ci bəndinə əsasən sığorta hadisəsi sayılmır. - Apellyasiya instansiyası (Bakı Apellyasiya Məhkəməsi)
2019-cu il 3 oktyabr tarixli qərarla birinci instansiyanın mövqeyini təsdiq etmişdir. - Ali Məhkəmə (27 fevral 2020)
Kassasiya şikayətini təmin etmiş, işin yenidən apellyasiya baxışına göndərilməsini qərara almışdır.
Ali Məhkəmə vurğulamışdır ki, sığorta qaydalarının 18.2-ci bəndi iki şərtin eyni anda baş verməsini nəzərdə tutur: həm üfüqi nişanlama xətlərinin pozulması, həm də əks istiqamətə çıxma. Halbuki, hadisə zamanı sürücü yalnız məsafəni düzgün hesablamadığı üçün ehtiyatsızlıqdan qəza törətmişdir.
- Təkrar apellyasiya (30 iyul 2020)
Bakı Apellyasiya Məhkəməsi bu dəfə iddianı qismən təmin etmişdir – “xxxx” ASC-dən 9.500 manat sığorta ödənişi tutulmuşdur.
4. Ali Məhkəmənin yekun baxışı (27 yanvar 2021)
Cavabdeh “xxxx” ASC apellyasiya qərarından kassasiya şikayəti vermiş, lakin Ali Məhkəmə şikayəti təmin etməmişdir.
Ali Məhkəmə aşağıdakı hüquqi nəticələrə gəlmişdir:
- Sürücünün əməli ehtiyatsızlıqdan olmuşdur, kobud qayda pozuntusu (üfüqi nişanlama xəttinin pozulması) baş verməmişdir.
Hadisə yerinin sxemi göstərmişdir ki, sürücü qırıq-qırıq xəttlə ayrılmış yerdə sola dönməyə cəhd etmişdir və bu, qanuni manevr hesab olunur. - Sığorta hadisəsi baş vermişdir.
Qəza təsadüfən və ehtiyatsızlıqdan törədildiyinə görə, “Nəqliyyat vasitələrinin (KASKO) sığortası Qaydaları”nın 18.2-ci bəndi tətbiq edilə bilməz. - Sığortaçı (cavabdeh) müqavilə öhdəliklərini vicdanla icra etməmişdir.
Mülki Məcəllənin 926.1-ci maddəsinə əsasən, sığortaçı hadisə baş verdikdə sığorta məbləği həddində ödəniş etməyə borcludur. - Azadolma məbləği (500 manat) müqavilə üzrə açıq şəkildə müəyyən edilmişdir və sığortaçı tərəfindən 15% (1500 manat) kimi tətbiq edilməsi qanunsuzdur.
- Apellyasiya instansiyasının qərarı – yəni 9.500 manat sığorta ödənişinin iddiaçıya verilməsi – qanunauyğun və əsaslı hesab edilmişdir.
5. Ali Məhkəmənin hüquqi mövqeyinin mahiyyəti
Ali Məhkəmə bu işdə sığorta müqavilələrinin şərh edilməsi və öhdəliklərin icrası ilə bağlı bir neçə vacib prinsip formalaşdırmışdır:
- Sığorta ödənişindən imtina yalnız qanunda və müqavilədə konkret göstərilmiş hallarda mümkündür.
Ehtiyatsızlıq, təsadüfi hərəkət və ya məsafənin düzgün hesablanmaması “kobud qayda pozuntusu” sayılmır. - Sığortaçı müqaviləni vicdanla icra etməyə borcludur.
Mübahisəli hallarda şərhlər sığortalının xeyrinə təfsir edilməlidir (Mülki Məcəllə, maddə 385 və 933). - Azadolma məbləği birtərəfli qaydada dəyişdirilə bilməz.
Müqavilədə 500 manat müəyyən edilibsə, sığortaçı onu 15%-ə qədər artırmaq səlahiyyətinə malik deyil. - Sığorta hadisəsinin qiymətləndirilməsi zamanı faktiki hallar əsasdır, hadisənin necə törədilməsi barədə fərziyyələr yox.
6. Nəticə və əhəmiyyət
Bu qərar sığorta hüququ praktikasında mühüm presedent formalaşdırmışdır.
Ali Məhkəmə sığorta şirkətlərinin əsassız imtina mexanizmlərindən istifadə etməsinin qarşısını almaq məqsədilə “kobud pozuntu” anlayışına məhkəmə izahı vermişdir.
Qərar göstərmişdir ki:
- Hər yol qəzası “sığorta hadisəsi hesab olunmur” arqumenti ilə rədd edilə bilməz;
- Sığortaçı öhdəliklərini vicdanlı və ədalətli şəkildə icra etməlidir;
- Müqavilə şərtləri dar təfsir olunmamalıdır – xüsusilə fiziki və kommersiya subyektləri arasında bərabərliyə xələl gətirən hallarda.
7. Nəticə
Ali Məhkəmə 27 yanvar 2021-ci il tarixli qərarı ilə sığorta hüququnun vicdanlı icra prinsipini təsbit etmişdir.
Bu qərar kommersiya sferasında fəaliyyət göstərən sığorta şirkətləri üçün müqavilə məsuliyyətinin sərhədlərini və müştəri hüquqlarının qorunması mexanizmini aydın şəkildə müəyyən etmişdir
