Giriş
Azərbaycan Respublikasında vergi inzibatçılığının səmərəliliyinin artırılması məqsədilə tətbiq edilən “riskli vergi ödəyicisi” institutu son illərdə həm nəzəri, həm də praktiki müstəvidə mühüm müzakirə predmetinə çevrilmişdir. Bu institutun tətbiqi ilə bağlı qəbul olunmuş normativ aktlarda vergi orqanlarına geniş səlahiyyətlər verilmiş, lakin bu səlahiyyətlərin sərhədləri və tətbiq mexanizmlərinin hüquqi əsaslılığı daim aktual sual olaraq qalmaqdadır.
“Riskli vergi ödəyicisi” statusunun verilməsi sahibkarların hüquqi vəziyyətinə birbaşa təsir göstərir: belə olduqda onların vergi münasibətlərində əlavə öhdəliklər yaranır, tərəfdaşlarla müqavilə əlaqələri çətinləşir və nəticə etibarilə iqtisadi fəaliyyətlərinin davamlılığı sual altına düşür. Burada əsas hüquqi problem ondan ibarətdir ki, vergi orqanları bu statusu təyin edərkən hansı sübutetmə standartlarına əməl etməlidirlər və hansı hallarda sahibkarın riskli hesab olunması qanunauyğun sayılmalıdır.
Bu baxımdan Ali Məhkəmənin 2 iyul 2025-ci il tarixində qəbul etdiyi qərar xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qərarda həm inzibati orqanların sübutetmə yükü, həm də riskli vergi ödəyicisinin hüquqi statusunun tətbiqinin hüdudları ilə bağlı mühüm hüquqi mövqelər formalaşdırılmışdır. Hazırkı məqalədə həmin işin faktiki halları, tərəflərin arqumentləri və Ali Məhkəmənin yekun hüquqi qiymətləndirməsi geniş şəkildə təhlil ediləcəkdir.
İşin Faktiki Halları
İddiaçı MMC əsas fəaliyyətini reklam sahəsində həyata keçirmişdir. Müəssisənin internet saytı vasitəsilə reklam bannerləri yerləşdirmiş, rəqəmsal marketinq və “Google Adwords” xidmətləri göstərmişdir. İş üzrə təqdim edilmiş protokollar və müqavilələr iddiaçının faktiki fəaliyyətini təsdiq etmişdir.
Buna baxmayaraq, cavabdeh – Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsi – iddiaçını “riskli vergi ödəyicisi” hesab etmişdir. Səbəb kimi, müəssisənin reklam fəaliyyəti üçün yetərli iqtisadi resurslara malik olmaması, işçi qüvvəsinin kifayət qədər olmaması və işçilərin reklam sahəsi üzrə ixtisaslaşmamış olması göstərilmişdir. Cavabdeh bu arqumentləri əsas götürərək iddiaçıya aid elektron qaimələri “əmtəəsiz əməliyyat” kimi qiymətləndirmiş və onu riskli vergi ödəyiciləri siyahısına əlavə etmişdir.
İddiaçı isə iddiasını belə əsaslandırmışdır ki, təqdim edilmiş xidmətlər tam şəkildə yerinə yetirilmiş, müqavilələr bağlanmış və təhvil-təslim aktları tərtib edilmişdir. Bundan əlavə, cavabdeh əgər əməliyyatların əmtəəsiz olduğunu iddia edirdisə, onda bəyannamələrdə gəlirləri də nəzərə almamalı idi. Bu isə cavabdehin mövqeyində daxili ziddiyyətlərin olduğunu göstərmişdir.
Məhkəmə İnstansiyalarının Mövqeyi
Birinci instansiya
Bakı İnzibati Məhkəməsi iddianı təmin etmişdir. Məhkəmə qeyd etmişdir ki, cavabdeh vergi ödəyicisinin fəaliyyətini faktiki araşdırmamış, təqdim edilmiş reklam xidmətlərinin həqiqətən həyata keçirilib-keçirilmədiyini sübut etməmişdir. Qərar nəticəsində riskli vergi ödəyicisi statusunun verilməsi ləğv edilmişdir.
Apellyasiya instansiyası
Bakı Apellyasiya Məhkəməsi də birinci instansiyanın mövqeyini əsaslı hesab etmiş və cavabdehin şikayətini təmin etməmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, iddiaçının fəaliyyəti real olaraq təsdiqlənmişdir və cavabdeh sübut yükünü daşıya bilməmişdir.
Kassasiya instansiyası
Cavabdeh Ali Məhkəməyə kassasiya şikayəti təqdim etmişdir. Şikayətdə əsas arqumentlər işçi qüvvəsinin yetərsizliyi və reklam üzrə mütəxəssislərin olmaması olmuşdur. Lakin Ali Məhkəmə bu arqumentləri əsassız hesab etmişdir.
Ali Məhkəmənin Hüquqi Mövqeyi
Ali Məhkəmə iş üzrə aşağıdakı mühüm məqamları vurğulamışdır:
– “Kifayət qədər olmama” anlayışının mücərrədliyi – İşçi qüvvəsinin az olması və ya “kifayət qədər olmaması” hüquqi meyar kimi qəbul edilə bilməz. Qanunverici konkret minimum işçi sayını müəyyən etməmişdir.
– Reklam fəaliyyəti üzrə mütəxəssislərin olmaması – “Reklam haqqında” Qanun reklam fəaliyyətinin yalnız bu sahədə ixtisaslaşmış şəxslər tərəfindən həyata keçirilməsini tələb etmir. Buna görə də cavabdehin arqumenti əsassız hesab edilmişdir.
– Sübutetmə yükü inzibati orqanın üzərindədir – İnzibati Prosessual Məcəlləyə görə, mübahisələndirilən inzibati aktı qəbul edən orqan onun zəruriliyini sübut etməlidir. Cavabdeh isə iddiaçının riskli vergi ödəyicisi olduğunu sübut edə bilməmişdir.
– Vergi ödəyicisinin xeyrinə şərh prinsipi – Vergi Məcəlləsinin 53.3-cü maddəsinə görə, aradan qaldırılmayan şübhələr vergi ödəyicisinin xeyrinə şərh edilməlidir.
Beləliklə, Ali Məhkəmə apellyasiya instansiyasının qərarını əsaslı hesab etmiş və cavabdehin kassasiya şikayətini təmin etməmişdir. Qərar qəti olmuşdur.
Nəticə və Əhəmiyyət
Bu iş bir daha göstərmişdir ki, vergi orqanları riskli vergi ödəyicisi statusunu tətbiq edərkən obyektiv, hüquqa əsaslanan və sübuta söykənən mövqe sərgiləməlidirlər. Mücərrəd arqumentlər və qeyri-müəyyən meyarlara əsaslanaraq sahibkarların fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq hüquqi dövlət prinsiplərinə ziddir.
Ali Məhkəmənin bu qərarı vergi ödəyicilərinə qarşı inzibati tədbirlərin hüquqi əsaslılığının vacibliyini vurğulamış və sübutetmə yükünün inzibati orqanın üzərində olduğunu bir daha təsdiqləmişdir.
