1. İşin faktiki halları
Bu işdə vətəndaş X1 Əhmədov atasının 1994-cü ildə şəhid olduğunu və anasının 2020-ci ildə vəfat etdiyini əsas gətirərək, “Şəhid ailəsi üçün Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqaüdü”nün ona da təyin edilməsini tələb etmişdir.
İddiaçı əvvəlcə Gəncə şəhər İcra Hakimiyyətinə qarşı mənzil uçotu ilə bağlı iddia qaldırmış, həmin iddia təmin edilmiş və o, şəhid ailəsi üzvü kimi mənzil uçotuna alınmışdır. Daha sonra Gəncə İnzibati Məhkəməsinin qərarı ilə mənzil təminatı öhdəliyi Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin Sosial Xidmətlər Agentliyinin üzərinə qoyulmuşdur.
Bundan sonra Əhmədova 2023-cü ildə şəhid ailəsi üzvünün vəsiqəsi verilmişdir. O, bu statusa əsaslanaraq Prezident təqaüdünün təyin edilməsi üçün Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun Sosial Ödənişlərin Təyinatı üzrə Mərkəzi Filialına müraciət etmiş, lakin orqanın 2024-cü il tarixli cavab məktubu ilə ona imtina edilmişdir.
Cavab məktubunda bildirilmişdir ki, Prezident təqaüdü yalnız şəhidin 18 yaşına çatmamış və ya 18 yaşına çatanadək əlilliyi müəyyən edilmiş övladlarına şamil edilir. Halbuki iddiaçının əlilliyi 2014-cü ildə, 20 yaşında müəyyən edilmişdir.
2. İddiaçının mövqeyi və tələbləri
İddiaçı məhkəməyə müraciət edərək iddia etmişdir ki:
- Onun şəhid ailəsi üzvü statusu dövlət orqanı tərəfindən rəsmən tanınmışdır və bu statusun qüvvədə olduğu halda ona Prezident təqaüdü verilməməsi qanunsuzdur;
- Onun əlilliyi faktı şəhid ailəsi statusuna təsir göstərməməli, çünki hüquq normasının geniş təfsiri ilə “şəhidin övladları” ifadəsi sosial ədalət prinsipinə uyğun olaraq daha geniş mənada başa düşülməlidir;
- Anası vəfat edənədək eyni təqaüdü almışdır və bu hüququ onun övladı kimi ona da keçməlidir.
3. Cavabdeh orqanın arqumentləri
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyindəki Dövlət Sosial Müdafiə Fondu cavabında bildirmişdir ki:
- Prezident təqaüdünün təyin olunması yalnız müvafiq qaydalarda nəzərdə tutulmuş şəxslərə aiddir;
- İddiaçının əlilliyi 18 yaşından sonra müəyyən edildiyinə görə, o, təqaüd alma hüququna malik şəhid ailəsi üzvü hesab edilmir;
- Şəhid ailəsi vəsiqəsinin verilməsi Prezident təqaüdü alma hüququnu avtomatik yaratmır, çünki bu iki inzibati icraat müxtəlif normativ aktlara əsaslanır;
- İddiaçının anası sağ olduğu müddətdə təqaüd almış, onun vəfatı ilə bu hüquq da başa çatmışdır.
4. Məhkəmə baxışlarının nəticələri
- Gəncə İnzibati Məhkəməsi (22 may 2024) – iddianı təmin etmiş, cavabdeh orqana Prezident təqaüdünün təyin edilməsi öhdəliyi qoymuşdur.
- Gəncə Apellyasiya Məhkəməsi (10 dekabr 2024) – apellyasiya şikayətini təmin etmiş və birinci instansiya qərarını ləğv etmişdir.
Apellyasiya məhkəməsi qeyd etmişdir ki, şəhid ailəsi üzvlərinin dairəsi qanunla dəqiq müəyyən edilmişdir və 30 yaşlı iddiaçı bu kateqoriyaya daxil deyil. - Ali Məhkəmə (14 avqust 2025) – kassasiya şikayətini təmin etməmiş, apellyasiya qərarını qüvvədə saxlamışdır.
5. Ali Məhkəmənin hüquqi mövqeyi
Ali Məhkəmə qərarında aşağıdakı hüquqi əsaslandırmaları vermişdir:
- Prezident təqaüdünün hüquqi əsasları:
“Şəhid ailəsi üçün Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqaüdü” yalnız şəhidin ər-arvadına, valideynlərinə, 18 yaşına çatmamış uşaqlarına, habelə 18 yaşına çatanadək əlilliyi müəyyən edilmiş övladlarına şamil edilir. - Normanın tətbiqi:
İddiaçının əlilliyi 20 yaşında müəyyən olunduğuna görə, o, “18 yaşına çatanadək əlilliyi müəyyən edilmiş uşaqlar” kateqoriyasına aid deyildir. - Şəhid ailəsi vəsiqəsinin hüquqi əhəmiyyəti:
Vəsiqənin verilməsi inzibati statusun tanınması xarakteri daşıyır, lakin bu fakt özü-özlüyündə Prezident təqaüdünə hüquq yaratmır. Təqaüdün təyin edilməsi ayrıca normativ akt — 2007-ci il 18 nömrəli Qaydalara əsasən həyata keçirilir. - Məhkəmə icraatının prinsipləri:
Ali Məhkəmə İnzibati Prosessual Məcəllənin 91 və 96-cı maddələrinə istinad edərək qeyd etmişdir ki, kassasiya instansiyası faktiki halları yenidən araşdırmır, yalnız qanunun düzgün tətbiqini yoxlayır. - Ədalət və bərabərlik prinsipi:
Qərarda vurğulanmışdır ki, sosial təminat hüququ bərabərlik və qanunauyğunluq prinsipləri əsasında həyata keçirilir. Qanunla müəyyən edilməmiş subyektlərə bu hüququn genişləndirilməsi qanunvericiliyə zidd nəticə doğurar.
6. Ali Məhkəmənin yekun qərarı
Ali Məhkəmə belə qənaətə gəlmişdir ki:
- Apellyasiya Məhkəməsinin qərarı qanuni və əsaslıdır;
- İddiaçıya Prezident təqaüdünün təyin olunması üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulan şərtlər mövcud deyil;
- Şəhid ailəsi vəsiqəsinin mövcudluğu bu hüququ avtomatik yaratmır.
Nəticə:
Kassasiya şikayəti təmin edilməmiş,
Gəncə Apellyasiya Məhkəməsinin 10 dekabr 2024-cü il tarixli qərarı dəyişdirilmədən qüvvədə saxlanılmışdır.
7. Hüquqi və sosial əhəmiyyət
Bu qərar şəhid ailələri və sosial təminat hüququ ilə bağlı mühüm presedent formalaşdırmışdır.
Ali Məhkəmə açıq şəkildə bəyan etmişdir ki:
- Sosial təminat münasibətləri qanunverici ilə müəyyən edilmiş sərhədlər daxilində tətbiq edilməlidir;
- Məhkəmələr sosial ədalət prinsipinə əsaslansa da, qanunun mətni və məqsədini aşan geniş təfsir yolverilməzdir;
- Şəhid ailəsi vəsiqəsi yalnız status təsdiqləyir, lakin maddi təminat hüququnun yaranması üçün əlavə hüquqi meyarlar tələb olunur;
- Dövlətin sosial müdafiə öhdəlikləri maliyyə imkanları və hüquqi çərçivə ilə müəyyən olunur.
8. Nəticə
Beləliklə, Ali Məhkəmə bu qərarı ilə bir daha təsdiqləmişdir ki, şəhid ailəsi statusu ilə Prezident təqaüdü hüququ eyni anlayış deyildir. Hüququn tətbiqi zamanı emosional yanaşma deyil, hüquqi meyarlar əsas götürülməlidir.
