1. İşin faktiki halları
Bu işdə mübahisə Xəzər dənizinin sahilboyu mühafizə zolağında tikilmiş binaların sökülməsi tələbi ilə bağlı olmuşdur.
İddiaçı — Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi yanında Torpaqların Dövlət İdarəetməsinin Təşkili üzrə Dövlət Agentliyi (bundan sonra – Agentlik) məhkəməyə müraciət etmiş, cavabdeh “X” MMC tərəfindən dövlətin müstəsna mülkiyyətində olan torpaq sahəsində – yəni Xəzər sahilinin 20–50 metrlik mühafizə zolağı daxilində – qanunsuz tikinti işləri aparıldığını bildirmişdir.
Agentlik iddia etmişdir ki, cavabdeh həmin sahədə 132 kv.m-lik iaşə binası, 40 kv.m-lik otel, həmçinin 0,3 hektar qumlu ərazidə 40 ədəd kölgəlik tikmişdir. Bu səbəbdən Agentlik məhkəmədən tələb etmişdir ki, tikililər cavabdehin hesabına sökülsün, torpaq sahəsi isə əvvəlki vəziyyətinə qaytarılsın.
2. Məhkəmə baxışlarının gedişi
Birinci instansiya – Sumqayıt İnzibati-İqtisadi Məhkəməsi
İddianı təmin etmişdir. Məhkəmə müəyyən etmişdir ki, cavabdeh MMC dövlətin müstəsna mülkiyyətində olan torpaq sahəsində qanunsuz tikinti aparmış və nəticədə mühafizə zolağının təyinatı pozulmuşdur.
Apellyasiya instansiyası – Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsi
Bu qərarı dəyişdirərək iddianı rədd etmişdir. Apellyasiya instansiyası hesab etmişdir ki, cavabdehin fəaliyyəti müvafiq icra hakimiyyəti orqanının – Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin 2002-ci il 251 nömrəli sərəncamı əsasında həyata keçirilmişdir. Həmin sərəncamla MMC-yə Sumqayıt–Novxanı avtomobil yolu ilə Xəzər dənizi arasındakı 100 metrlik zolaqda iaşə xidməti məqsədilə torpaq sahəsi ayrılmışdır.
Apellyasiya məhkəməsi mütəxəssis rəyinə istinad edərək müəyyən etmişdir ki, cavabdeh tərəfindən inşa edilən tikililər Xəzər dənizinin mühafizə zolağına düşmür, çünki həmin tikililər su səthinin quru ilə təmas xəttindən 59–64 metr məsafədə yerləşmişdir.
3. Kassasiya şikayəti və tərəflərin arqumentləri
İddiaçı Agentlik apellyasiya qərarından kassasiya şikayəti vermişdir.
O, bildirmişdir ki:
- Mütəxəssis rəyi natamam və qeyri-dəqiq olmuşdur;
- Torpaq sahəsi dövlətin müstəsna mülkiyyətində qaldığından, İcra Hakimiyyətinin sərəncamı qanunsuz verilmişdir;
- İnşaat işləri sahilboyu mühafizə zolağının ekoloji rejimini pozmuşdur;
- Məhkəmə faktiki halları tam və obyektiv araşdırmamışdır.
Cavabdeh tərəf isə bildirimişdir ki, bütün fəaliyyət qanuni icazələr əsasında aparılmışdır, layihə Memarlıq və Şəhərsalma İdarəsi tərəfindən təsdiqlənmişdir, və inşaat sərəncamda nəzərdə tutulan sahədən kənara çıxmamışdır.
4. Ali Məhkəmənin hüquqi mövqeyi
Ali Məhkəmə işə baxaraq Apellyasiya Məhkəməsinin qərarını qüvvədə saxlamışdır.
Kollegiyanın əsaslandırılmış mövqeyi aşağıdakı kimi olmuşdur:
- Sərəncamın qüvvədə olması və mübahisələndirilməməsi
- Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin 2002-ci il tarixli 251 nömrəli sərəncamı qüvvədədir və heç bir məhkəmə aktı ilə etibarsız sayılmamışdır.
- Həmin sərəncama əsasən torpaq sahəsi əhaliyə iaşə xidməti göstərilməsi məqsədilə MMC-yə ayrılmışdır.
- Belə olduqda, cavabdehin tikintisi qanunsuz hesab edilə bilməz.
- Mütəxəssis rəylərinin müqayisəli təhlili
- Birinci instansiya məhkəməsi yalnız ilkin mütəxəssis rəyinə əsaslanmışdır, halbuki həmin rəy natamam olmuşdur və sahil xətti ilə tikililər arasındakı məsafəni dəqiq müəyyən etməmişdir.
- Apellyasiya mərhələsində aparılan təkrar ekspertiza GPS avadanlıqları ilə məsafəni dəqiqliklə ölçmüş və tikililərin mühafizə zolağından kənarda yerləşdiyini sübut etmişdir.
- Sahibkarlıq hüququna müdaxilə
- Ali Məhkəmə vurğulamışdır ki, cavabdeh MMC uzunmüddətli sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirmiş və bu fəaliyyət qanuni əsasda aparılmışdır.
- Bu halda, məhkəmə tərəfindən söküntü tələbinin təmin olunması sahibkarlıq fəaliyyətinə əsassız müdaxilə kimi qiymətləndirilə bilərdi.
- Ərazi hüdudlarının hüquqi qiymətləndirilməsi
- Araşdırmalar göstərmişdir ki, tikililər su səthinin quru ilə təmas xəttindən 59,4 və 64,1 metr məsafədə yerləşmişdir.
- Beləliklə, Xəzər dənizinin 20–50 metrlik mühafizə zolağına daxil deyil.
5. Ali Məhkəmənin nəticəsi
Ali Məhkəmə nəticəyə gəlmişdir ki:
- Apellyasiya instansiyası maddi və prosessual hüquq normalarını düzgün tətbiq etmişdir;
- İş üzrə sübutlar tam və obyektiv araşdırılmışdır;
- Kassasiya şikayəti əsassızdır və dəyişdirilmədən qüvvədə saxlanılmalıdır.
Nəticə:
İddiaçı Agentliyin kassasiya şikayəti təmin edilməmiş,
Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsinin qərarı qüvvədə saxlanılmışdır.
6. Hüquqi və praktiki əhəmiyyət
Bu qərar sahilboyu torpaqlarda aparılan inşaat işlərinə dair mülki və inzibati məsuliyyətin sərhədlərini aydın şəkildə müəyyən etmişdir.
Ali Məhkəmənin bu işdəki mövqeyi aşağıdakı hüquqi nəticələri formalaşdırmışdır:
- İcra hakimiyyətinin sərəncamı mübahisələndirilmədiyi halda onun hüquqi qüvvəsi saxlanılır və həmin sərəncama əsasən aparılmış tikinti qanunsuz hesab edilə bilməz;
- Sahilboyu mühafizə zolağının sərhədləri dəqiq ekspert ölçmələri ilə müəyyən edilməlidir, fərziyyə və ya təxmini hesablamalarla qərar qəbul edilə bilməz;
- Sahibkarlıq fəaliyyəti dövlətin nəzarətində olsa da, bu fəaliyyətə əsassız müdaxilə qanunla qorunan iqtisadi azadlığın pozulması sayılır;
- Dövlət orqanları mühafizə zolaqları üzrə nəzarət tədbirlərini yalnız dəqiq hüquqi əsaslar mövcud olduqda həyata keçirə bilərlər.
7. Nəticə
Ali Məhkəmə bu qərarı ilə həm əmlak hüququnun toxunulmazlığı, həm də sahibkarlıq azadlığı prinsiplərinin qorunması baxımından mühüm mövqe sərgiləmişdir.
