Rəqəmsallaşmanın sürətlə inkişaf etdiyi indiki dövrdə elektron qaimə-faktura (e-qaimə) artıq yalnız vergi uçotunun deyil, həm də mülki dövriyyənin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Lakin uzun müddət ərzində praktikada əsas sual belə olmuşdur:
“Elektron qaimə malın faktiki təhvil verilməsini sübut edə bilərmi?”
Ali Məhkəmənin 01.03.2024-cü il tarixli qərarı bu sualla bağlı mühüm hüquqi çərçivə formalaşdırmış və e-qaimənin sübutedici rolunu aydın şəkildə ortaya qoymuşdur. Bu məqalədə həmin qərarda irəli sürülən elektron qaimə ilə bağlı məqamlar sistemli və peşəkar şəkildə təhlil olunur.
1. Elektron Qaimənin Təhvil-Təslim Sənədlərinə Bağlanması – Əsaslı Sübut Mexanizmi
İş materiallarında müəyyən edilmişdir ki, satıcı alıcıya 111 ədəd elektron qaimə tərtib etmişdir. Bu qaimələrin hər birində:
- “əsas qeyd” bölməsində tərəflər arasındakı alqı-satqı müqaviləsinin tarix və nömrəsi,
- “əlavə qeyd” bölməsində isə müvafiq təhvil-təslim aktlarının nömrələri
açıq şəkildə göstərilmişdir.
Ali Məhkəmə bu istinadların təsadüfi olmadığını, əksinə, təhvil aktları ilə elektron qaimələr arasında sistemli və ardıcıl uyğunluq yaratdığını xüsusi vurğulamışdır. Bu uyğunluq malların təqdim olunması faktını təsdiq edən əminlik yaradan sübut kompleksi kimi qiymətləndirilmişdir.
2. E-Qaiməyə 5 Günlük Etiraz Hüququ və Alıcının Uzunmüddətli Susması
Nazirlər Kabinetinin 26 nömrəli Qərarının 3.3 və 3.4-cü bəndlərinə əsasən:
- Elektron qaimə alıcıya göndərildiyi andan etibarən 5 gün ərzində təsdiq edilməli və ya düzəliş üçün geri qaytarılmalıdır.
- 5 gün ərzində heç bir əməliyyat edilmirsə, sistem qaiməni avtomatik təsdiq edir.
Ali Məhkəmə iş üzrə müəyyən etmişdir ki:
- Cavabdeh 111 elektron qaimədən heç birinə nə həmin 5 günlük müddətdə,
- nə də 1 il 4 ay boyunca heç vaxt etiraz etməmişdir.
Bu davranış məhkəmə tərəfindən alıcı tərəfindən qaimələrin faktiki qəbul edilməsi kimi qiymətləndirilmişdir. Bu, mübahisədə elektron qaimənin sübutedici gücünü əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır.
3. Elektron Qaimələr Sistem Tərəfindən Təsdiq Edildikdən Sonra Dəyişdirilə Bilməz
Cavabdeh iddia etmişdir ki, guya e-qaimələr sonradan aktlara uyğunlaşdırılaraq tərtib edilmişdir. Ali Məhkəmə bu iddianı qəti şəkildə rədd etmişdir:
- Elektron qaimələr Dövlət Vergi Xidmətinin informasiya sistemində saxlanılır.
- Qaimə sistem tərəfindən təsdiq edildikdən sonra göndərən tərəfindən dəyişdirilməsi mümkün deyil.
Bu səbəbdən, iddia edilən “sonradan doldurma”, “uydurma”, “saxtalaşdırma” kimi arqumentlər hüquqi əsasdan məhrum hesab edilmişdir. Məhkəmə e-qaimə məlumatları ilə təhvil aktlarının tam uyğun gəldiyini təsdiq etməklə bu iddiaları tamamilə təkzib etmişdir.
4. Elektron Qaimələr Ödənişlərin Təyinatında Göstərilib – Faktın Alıcı Tərəfindən Tanınması
Ali Məhkəmə iş üzrə mühüm məqama diqqət çəkmişdir:
- Cavabdeh 2023-cü ildə etdiyi ödənişlərin təyinatında birbaşa elektron qaimələrin nömrələrinə istinad etmişdir.
Bu hal məhkəmənin yanaşmasına görə:
- alıcının həmin qaimələrlə tanış olduğunu,
- onların əsasında ödəniş etdiyini,
- və beləliklə, qaimələrin məzmununu öz davranışı ilə qəbul etdiyini
göstərmişdir.
Bu fakt alıcının sonradan “mallar təqdim edilməmişdir” mövqeyinin öz davranışı ilə ziddiyyət təşkil etdiyini ortaya qoymuşdur.
5. Elektron Qaimə Yalnız Vergi Sənədi Deyil – Mülki Mübahisələrdə Güclü Sübutdur
Cavabdeh belə arqument irəli sürmüşdür ki:
“Elektron qaimə-faktura yalnız vergi uçotu sənədidir və alqı-satqı müqaviləsi üzrə malların təhvil verilməsini sübut edə bilməz.”
Ali Məhkəmə bu iddianı əsaslı şəkildə rədd etmişdir.
Məhkəmənin mövqeyi ondan ibarət olmuşdur ki:
- Elektron qaimə kommersiya münasibətlərində tərtib edilən hüquqi əhəmiyyətli sənəddir.
- O, təkbaşına təhvil sənədi olmasa belə,
müqaviləyə, təhvil aktlarına və ödənişlərə istinad etməsi halında malların təqdim olunmasını sübut edən güclü sübut vasitəsi kimi qiymətləndirilə bilər. - Üstəlik, alıcının vaxtında etiraz etməməsi və qaimələri əsasında ödəniş etməsi elektron qaimənin hüquqi gücünü daha da möhkəmləndirir.
6. Elektron Qaimə və Təhvil Aktları Arasında Mətn və Rekvizit Uyğunluğu
Ali Məhkəmənin ən vacib vurğularından biri:
- hər bir elektron qaimənin istinad etdiyi təhvil-təslim aktında göstərilən mal növləri, miqdarları və rekvizitlər
tam şəkildə eynilik təşkil etmişdir.
Bu uyğunluq həm:
- təhvil aktlarının sonradan doldurulması,
- həm də e-qaimələrin uydurulması barədə bütün iddiaları əsassız etmişdir.
Nəticə
Ali Məhkəmənin bu iş üzrə yanaşması bir daha göstərmişdir ki:
✔ Elektron qaimə mülki münasibətlərdə ciddi sübutedici rol oynayır.
Təkbaşına olmasa da, digər sənədlərlə birlikdə malların faktiki təqdim olunmasını təsdiq edə bilər.
✔ Alıcı elektron qaiməyə 5 gün ərzində etiraz etməzsə,
sonradan bu qaimənin məzmununu inkar etməsi hüquqi baxımdan etibarsız olur.
✔ E-qaimə təsdiq edildikdən sonra sistemdə dəyişdirilə bilmədiyinə görə,
saxtalaşdırma və sonradan doldurma iddiaları sübut edilməli, aksi halda qəbul edilmir.
✔ Ödənişlərin təyinatında elektron qaimələrin göstərilməsi,
alıcının həmin malları qəbul etməsi və sənədləri tanıması deməkdir.
Bu qərar praktikada elektron qaimənin həm vergi, həm də mülki dövriyyədə mühüm hüquqi sənəd olduğunu təsdiqləyən presedent xarakterli bir mövqedir.
