1. İşin faktiki halları
İş, uzun illər əvvəl Bakı Keşlə Maşınqayırma Zavodunda çalışan və orada yataqxanada ailəsi ilə birlikdə yaşayan bir şəxsin mənzil hüququ iddiası ilə bağlı olmuşdur.
İddiaçı bildirmişdir ki, o, 1989-cu ildən etibarən zavodda ilkin çilingər, daha sonra körpülü kran sürücüsü vəzifəsində çalışmış, 1992-ci ildə ailə qurduqdan sonra müəssisənin ailəli işçiləri üçün ayrılmış yataqxanada — 105 saylı otaqda (mənzildə) yaşamaq hüququ əldə etmişdir. Bu yaşayış sahəsi ona orderlə verilmişdir, yəni rəsmi sənəd əsasında ailəsi ilə birlikdə həmin mənzildən istifadə etmişdir.
O, ailəsi ilə 2002-ci ilə qədər bu mənzildə yaşamış, lakin övladının xəstəliyi səbəbindən müvəqqəti Lerik rayonuna getdikdən sonra geri qayıtdıqda mənzilinin məcburi köçkün ailəsi tərəfindən zəbt edildiyini görmüşdür.
Məcburi köçkünlərin yerləşdirilməsinə dair dövlət qərarlarına əsasən, həmin ailəni çıxarmaq mümkün olmamışdır. Nəticədə iddiaçı 20 ildən artıq müddətdə kirayədə yaşamaqda davam etmiş, sonradan isə müraciət edərək yataqxanadakı keçmiş 105 saylı mənzilin 69 nömrəli kimi yenidən nömrələndiyini öyrənmişdir.
İddiaçı tələb etmişdir ki, həmin mənzilə dair onunla kirayə müqaviləsi bağlanması barədə sərəncam verilsin, çünki o, vaxtilə bu mənzildən order əsasında istifadə etmiş və hüququnun bərpa edilməsini istəyir.
2. İddia və cavabdehin mövqeyi
İddiaçı hesab etmişdir ki, inventarizasiya nəticəsində mənzil nömrəsinin dəyişdirilməsi onun hüquqlarını ləğv etmir. Onun fikrincə, əvvəllər orderlə verilmiş mənzil (105 saylı) yeni nömrə altında (69 saylı) qalmaqda davam edir və buna görə həmin mənzilə dair kirayə müqaviləsi bağlanması qanunidir.
Cavabdeh — Bakı Şəhər Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Departamenti isə bildirmişdir ki:
- Yataqxana 2007-ci ildən etibarən dövlət balansına keçmişdir;
- İddiaçı artıq uzun müddətdir ki, orada yaşamamış və əmək münasibətləri bitmişdir;
- Mənzilin (69 saylı otağın) hal-hazırda məcburi köçkün ailəsi tərəfindən faktiki istifadə edildiyi təsdiq olunmuşdur;
- Buna görə də, kirayə müqaviləsi bağlanması üçün hüquqi əsas yoxdur, çünki bu tip yataqxanalar yalnız iş və ya xidmət dövründə müvəqqəti yaşayış üçün nəzərdə tutulur.
3. Məhkəmə instansiyalarının qərarları
- Birinci instansiya (Bakı İnzibati Məhkəməsi, 21 avqust 2024) – iddia rədd edilmişdir.
- Apellyasiya instansiyası (Bakı Apellyasiya Məhkəməsi, 16 yanvar 2025) – birinci instansiyanın qərarı dəyişdirilmədən saxlanılmışdır.
- Ali Məhkəmə (6 avqust 2025) – kassasiya şikayətini təmin etməmiş, apellyasiya qərarını qüvvədə saxlamışdır.
4. Ali Məhkəmənin hüquqi mövqeyi
Ali Məhkəmənin İnzibati Kollegiyası işin hüquqi mahiyyətini araşdıraraq bir neçə mühüm nəticəyə gəlmişdir:
- Orderin hüquqi mahiyyəti:
Ali Məhkəmə qeyd etmişdir ki, iddiaçıya verilmiş order onun yataqxanadakı yaşayış sahəsindən iş dövründə müvəqqəti istifadə hüququnu təsdiq edir. Bu sənəd daimi mülkiyyət və ya kirayə hüququ yaratmır. - Əmək münasibətlərinin xitamı:
İddiaçının əmək kitabçasına əsasən, o, 2000-ci ildə zavodla əmək münasibətlərini dayandırmışdır.
Mənzil Məcəlləsinə əsasən, yataqxanada yaşamaq hüququ yalnız əmək, xidmət və ya təhsil dövründə qüvvədə olur. Əmək münasibətləri bitdikdən sonra yataqxanada kirayə müqaviləsi bağlanması və ya orada qalmaq hüququ mövcud deyil. - Uzun fasilə və faktiki istifadə:
İddiaçı 2002-ci ildən etibarən həmin mənzildə yaşamamışdır. 20 il sonra mənzilin ona yenidən qaytarılmasını tələb etməsi qanunla müəyyən edilmiş istifadə müddətini aşmış hesab edilmişdir. - Mənzil nömrəsinin dəyişməsi və hüquqi nəticələr:
Ali Məhkəmə vurğulamışdır ki, mənzilin nömrəsinin dəyişməsi (105 → 69) hüquq yaradan hal deyil və iddiaçının əvvəllər malik olduğu orderin hüquqi qüvvəsini bərpa etmir. - Yataqxana mənzillərinin hüquqi statusu:
Qanunvericiliyə görə, yataqxana xüsusi təyinatlı mənzil fonduna aiddir və oradakı yaşayış sahələri işlə əlaqədar müvəqqəti istifadə üçün verilir. Bu sahələr üzərində daimi yaşayış və ya özəlləşdirmə hüququ yaranmır.
5. Ali Məhkəmənin nəticəsi
Ali Məhkəmə belə qənaətə gəlmişdir ki:
- Apellyasiya məhkəməsi maddi və prosessual hüquq normalarını düzgün tətbiq etmişdir;
- İddiaçının kirayə müqaviləsinin bağlanması barədə tələbi hüquqi əsasdan məhrumdur;
- Cavabdeh orqanın hərəkətlərində qanunsuzluq aşkar edilməmişdir.
Buna görə də, kassasiya şikayəti təmin edilməmiş,
Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin 16 yanvar 2025-ci il tarixli qərarı dəyişdirilmədən qüvvədə saxlanılmışdır.
Qərar qətidir.
6. Hüquqi və sosial əhəmiyyət
Bu qərar keçmiş yataqxana mənzilləri, order hüququ və məcburi köçkün yerləşməsi məsələlərində mühüm presedent formalaşdırmışdır.
Ali Məhkəmə bu qərarla bir daha vurğulamışdır ki:
- Order hüququ daimi mülkiyyət hüququ yaratmır;
- Əmək münasibətləri bitdikdə yataqxanada yaşamaq hüququ da başa çatır;
- Dövlət balansına keçmiş yataqxanalar xüsusi təyinatlı mənzil fonduna daxildir və burada yaşayan şəxslərlə müqavilələr yalnız əmək fəaliyyəti dövrü üçün bağlana bilər;
- 20 ildən sonra belə mənzil hüququnun iddia olunması qanunla ziddiyyət təşkil edir.
7. Nəticə
Ali Məhkəmə bu iş üzrə qərarı ilə mənzil hüququ və sosial ədalət arasında hüquqi sərhədi aydın şəkildə müəyyən etmişdir.
